شفافیت مالی و ارزیابی میدانی لازمه موفقیت طرح های قرآنی است

به گزارش خبرنگار ایکنا، ولی یاراحمدی، فعال قرآنی کشور در نشست نقد و بررسی نهضت ملی «زندگی با آیه ها» که عصر روز گذشته، 27 مهرماه، با حضور تعدادی از صاحب نظران امور قرآنی و دست اندرکاران این نهضت به میزبانی  ایکنا برگزار شد، با قدردانی از تلاش های مجموعه برگزارکننده این نهضت، بر ضرورت بررسی ساختار مدیریتی، میزان مشارکت اجتماعی و سنجش اثربخشی واقعی این طرح تأکید کرد.

رئیس اسبق مرکز امور قرآنی سازمان اوقاف و امور خیریه با بیان اینکه پس از گذشت مدتی از اجرای نهضت همچنان تصویر روشنی از ساختار هندسی و طراحی راهبردی آن ندارد، گفت: یکی از مشکلات فعالیت های قرآنی، غلبه نگاه دولتی و محدود شدن مشارکت ها به حلقه های مدیریتی و تخصصی است؛ در حالی که فعالیت فرهنگی ذاتاً امری اجتماعی است و نمی توان مخاطبان آن را صرفاً به قاریان، حافظان و فعالان شناخته شده قرآنی محدود کرد.

یاراحمدی همچنین با انتقاد از نبود شفافیت کافی در برخی فعالیت های فرهنگی و قرآنی، پیشنهاد تشکیل یک گروه مستقل ارزیابی راهبردی برای بررسی عملکرد و اثربخشی نهضت «زندگی با آیه ها» را مطرح کرد و افزود: باید میان دو رویکرد مدیریتی تفاوت قائل شد؛ رویکردی که با آمار، گزارش ها و محصولات تبلیغاتی در پی اثبات موفقیت طرح است و رویکردی که دستاورد های واقعی و اثرگذاری میدانی را ملاک ارزیابی قرار می دهد. آنچه برای آینده این نهضت اهمیت دارد، حرکت به سمت رویکرد دوم است.

یاراحمدی در ادامه، مشروح دیدگاه های خود را درباره ضرورت اصلاح ساختار مدیریتی، اجتماعی سازی فعالیت های قرآنی و تغییر معیار های ارزیابی نهضت ملی «زندگی با آیه ها» بیان کرد.

وی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست و مجموعه اجرایی نهضت «زندگی با آیه ها» اظهار کرد: برگزاری چنین جلساتی که از سطح کارشناسی بالاتری نسبت به بسیاری از نشست های مرسوم قرآنی برخوردار است، اقدامی ارزشمند محسوب می شود. همچنین از آقای تقی زاده و تیم برگزارکننده این نهضت به دلیل تلاش های مستمر و مخلصانه شان تشکر می کنم. توجه به موضوع مفاهیم و تدبر در قرآن نیز در دوره مدیریت ایشان، رویکردی پسندیده است و امیدوارم بتوانیم به تقویت آن کمک کنیم.

این فعال قرآنی با اشاره به اینکه فعالیت های نهضت را از منظر یک فعال قرآنی رصد کرده و در جلسات مختلف آن، از جمله نشست های مجموعه سرچشمه، حضور داشته است، افزود: با وجود پیگیری این جلسات، هنوز تصویر روشنی از ساختار هندسی و طراحی کلان این طرح در ذهن ندارم. در جلسات متعددی که برگزار شده، کمتر درباره ساختار طراحی، نسبت اجزای مختلف و منطق راهبردی اجرای آن گفت و گو شده است.

وی ادامه داد: موفقیت و اثربخشی یک طرح ملی، علاوه بر طراحی دقیق و به کارگیری ظرفیت های اجرایی، به کیفیت و میزان شناخت از محیط های راهبردی نیز وابسته است. محیط قرآنی کشور مختصات مشخصی دارد و باید بدانیم فعالیت های قرآنی چه ضریب نفوذی در ذهن و دل مردم دارند و تا چه اندازه توانسته اند در شکل دهی به نگرش ها و رفتار های اجتماعی مؤثر باشند.

یاراحمدی با اشاره به ظرفیت های گسترده کشور در چهار دهه گذشته برای توسعه فعالیت های قرآنی تصریح کرد: در طول 45 سال گذشته، دستگاه های قدرتمندی با امکانات مادی و اداری فراوان، از جمله سازمان اوقاف و امور خیریه و سایر نهاد های متولی، در این عرصه فعالیت کرده اند. همچنین حمایت ها و تأکیدات رهبر شهید و برخورداری از استادان و سرمایه های انسانی برجسته، ظرفیت بزرگی را در اختیار جریان قرآنی قرار داده است.

وی با طرح این پرسش که این ظرفیت ها تا چه اندازه به نفوذ اجتماعی قرآن منجر شده اند، گفت: باید نسبت فعالیت های قرآنی را با محیط عمومی جامعه بررسی کنیم. این فعالیت ها چه میزان در شکل دهی به نگرش مردم، رفتار های انتخاباتی، رویکرد های اجتماعی و نقش آفرینی آنان در جامعه اثر داشته اند؟ متأسفانه حتی در تحولات اجتماعی اخیر و حرکت های خودجوش مردمی نیز میزان اثرگذاری جریان قرآنی چندان قابل توجه نبوده و در بسیاری از این عرصه ها، بازیگر مؤثری نبوده ایم.

ساختار دولتی، مانع اجتماعی شدن فعالیت های قرآنی است

این پیشکسوت قرآنی با انتقاد از غلبه ذهنیت دولتی در طراحی و اجرای طرح های فرهنگی بیان کرد: به نظر می رسد در طراحی نهضت «زندگی با آیه ها» هنوز نقش یک مدیر با نگاه هندسی و توانایی طراحی یک رویداد ملی به روشنی دیده نمی شود. ا

لبته این سخن به معنای نادیده گرفتن شخصیت ها و ظرفیت های علمی و اخلاقی حاضر در این مجموعه نیست، اما تبدیل یک فعالیت به جریان اجتماعی و مردم نهاد، به طراحی ساختاری و راهبردی جدی نیاز دارد.

وی افزود: به نظر می رسد این طرح همچنان با ذهنیت دولتی طراحی و اجرا می شود؛ هرچند در اهداف و شعار های آن بر مردمی بودن تأکید شده است. این همان اشکالی است که در بسیاری از دستگاه های دولتی نیز وجود دارد؛ فعالیت ها بر اساس پول و امکانات در اختیار طراحی می شوند و در نهایت نیز با همان منطق، آمار و ارقام و گزارش های ظاهری تولید می شود. در چنین شرایطی، ممکن است هدف اصلی به جای ایجاد یک جریان اجتماعی مؤثر، تثبیت جایگاه مدیریتی و جلب توجه مدیران بالادستی باشد.

یاراحمدی با تأکید بر ضرورت اصلاح الگوی اجتماعی سازی این طرح اظهار کرد: نخستین گام برای اجتماعی سازی یک امر فرهنگی، پذیرش این واقعیت است که فعالیت های فرهنگی اساساً ماهیتی اجتماعی دارند. نمی توان مخاطبان یک فعالیت فرهنگی را به صورت گزینشی انتخاب کرد و صرفاً قاریان و حافظان را مخاطب آن دانست. یکی از مشکلات عمده فعالیت های قرآنی همین محدود شدن به جامعه تخصصی قرآن است که به تدریج موجب فاصله گرفتن از مردم و شکل گیری حلقه های بسته می شود.

وی با اشاره به ضرورت گسترش حلقه های سیاست گذاری و مدیریتی در فعالیت های قرآنی گفت: پیشنهاد کرده ام که مسئولان در سطوح مدیریتی و سیاست گذاری، افراد آزاداندیش و دارای دیدگاه های متفاوت را وارد این حلقه ها کنند تا تصمیم گیری ها صرفاً در یک فضای محدود و با یک نوع نگاه انجام نشود.

شفافیت مالی و ارزیابی مستقل؛ دو ضرورت مدیریت قرآنی

این فعال قرآنی در بخش دیگری از سخنانش، شفافیت را یکی از الزامات مدیریت فعالیت های فرهنگی دانست و افزود: متأسفانه برخی فعالیت های فرهنگی و قرآنی با نوعی محرمانگی مواجه هستند. چرا باید یک فعالیت فرهنگی، با وجود قوانین مربوط به شفافیت مالی در کشور، از ارائه اطلاعات روشن درباره عملکرد مالی خود پرهیز کند؟ لازم است منابع مالی، هزینه کرد ها و خروجی فعالیت ها به گونه ای مشخص باشد که امکان قضاوت صحیح درباره عملکرد مجموعه فراهم شود.

وی ادامه داد: وقتی اطلاعات در اختیار قرار نمی گیرد و شفافیت وجود ندارد، زمینه برای شکل گیری گمانه زنی ها فراهم می شود و حتی ممکن است قضاوت های نادرست و بی انصافی هایی نیز صورت گیرد. به همین دلیل، شفافیت را یک ضرورت می دانم و این موضوع را بار ها در جلسات مختلف با آقای قمی نیز مطرح کرده ام.

یاراحمدی همچنین پیشنهاد کرد: خارج از مجموعه اجرایی نهضت «زندگی با آیه ها»، یک گروه بررسی راهبردی برای ارزیابی میزان اثربخشی آن تشکیل شود. این گروه باید به اطلاعات و داده های واقعی طرح دسترسی داشته باشد و فارغ از ملاحظات اجرایی و مدیریتی، عملکرد آن را بررسی کند. حتی اگر بخشی از اطلاعات این ارزیابی محرمانه باقی بماند، اشکالی ندارد؛ مهم این است که گروه ارزیاب به اطلاعات کامل دسترسی داشته باشد و بتواند قضاوتی دقیق و کارشناسی ارائه دهد.

وی با انتقاد از ابهام در مفهوم مشارکت در برخی فعالیت های فرهنگی و قرآنی اظهار کرد: در بسیاری از جلسات دولتی، مدیران و نمایندگان دستگاه ها حضور دارند، اما مشخص نیست مشارکت آنها دقیقاً در کدام بخش تعریف شده است؛ آیا در سیاست گذاری مشارکت دارند، در مدیریت و اجرا نقش ایفا می کنند یا صرفاً در جلسات حضور پیدا می کنند؟

یاراحمدی با اشاره به نشست های برگزارشده در مجموعه سرچشمه افزود: گاهی حدود 85 نفر به جلسه دعوت می شوند و 40 تا 50 نفر حضور پیدا می کنند. از یک جلسه یک ساعت و نیمه، بیش از یک ساعت به ارائه گزارش و جمع بندی سخنان اختصاص پیدا می کند و بخش قابل توجهی از زمان نیز در قالب یک اجرای نمایشی و تشریفاتی سپری می شود. در چنین شرایطی باید پرسید سهم واقعی گفت وگوی کارشناسی، مشارکت مؤثر و تصمیم سازی در این جلسات چقدر است؟ آیا خروجی این جلسات به تصمیم های راهبردی و اصلاح فرایند ها منجر می شود یا صرفاً به برگزاری نشست و ارائه گزارش محدود می ماند؟

موفقیت طرح را با گزارش های رنگارنگ نسنجیم

این پیشکسوت قرآنی در ادامه با تفکیک دو رویکرد مدیریتی در ارزیابی فعالیت های فرهنگی بیان کرد: برخی مدیران به دنبال دفاع از طرح و اثبات موفقیت عملکرد خود هستند. این مدیران معمولاً سراغ آمار، گزارش های رنگارنگ، محصولات تبلیغاتی، منشورات و گزارش های ظاهری می روند تا نشان دهند فعالیتشان موفق بوده است؛ در حالی که باید پرسید این محصولات چه تأثیری در میدان عمل داشته اند و چه تغییری در زندگی مخاطبان ایجاد کرده اند؟

وی افزود: در مقابل، نوع دیگری از مدیران وجود دارند که به بلوغ ذهنی و فکری رسیده اند و به جای دفاع از عملکرد خود، به دنبال شناسایی و سنجش دستاورد های واقعی طرح هستند. این مدیران تلاش می کنند اثربخشی میدانی فعالیت ها را رصد کنند و ببینند در واقعیت چه اتفاقی افتاده است.

یاراحمدی برای تبیین تفاوت این دو رویکرد، به تجربه ای در برگزاری برنامه ای درباره شهدای دفاع مقدس اشاره کرد و گفت: در یکی از برنامه ها، یکی از شخصیت های برجسته این حوزه حدود 30 کتاب درباره آن موضوع مطرح کرد، اما وقتی با واقعیت های میدان و دستاورد های اجتماعی مواجه شدیم، ساختار و صورت بندی اولیه گزارش ها و برداشت ها به کلی دچار تغییر شد. این تجربه نشان می دهد که نباید صرفاً به آنچه در گزارش ها و اسناد مدیریتی ثبت شده است، اکتفا کنیم؛ بلکه باید به میدان برویم و ببینیم واقعاً چه اتفاقی افتاده است.

وی با اشاره به بازخورد هایی که از فعالیت های قرآنی در محیط خانواده و میان بستگان و آشنایان دریافت می کند، تصریح کرد: گاهی افراد از تجربه حضور در یک محفل قرآنی و تأثیر آن در زندگی خود سخن می گویند. اینها همان نشانه هایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. باید ببینیم آیا «زندگی با آیه ها» توانسته است چنین تجربه ای را در زندگی مردم ایجاد کند یا خیر.

باغبانی که محصول باکیفیت عرضه می کند، نیاز چندانی به تبلیغ ندارد

یاراحمدی برای روشن تر شدن تفاوت دو رویکرد مدیریتی، مثال باغبانی را مطرح کرد و گفت: فرض کنید باغبانی شما را به باغ خود دعوت کند و درباره درختان گردو، کیفیت، اندازه و ارتفاع آنها توضیح دهد. او ممکن است ساعت ها درباره ظرفیت های باغ سخن بگوید؛ اما باغبان دیگری شما را به خانه اش دعوت می کند و گردویی باکیفیت، سفید و خوش طعم به شما تعارف می کند؛ محصولی که آن قدر مطلوب است که هر فردی با دیدن و چشیدن آن، به خرید ترغیب می شود.

وی ادامه داد: تفاوت این دو باغبان در این است که یکی درباره ویژگی های باغ و درختانش گزارش می دهد و دیگری محصول واقعی تلاش خود را عرضه می کند؛ محصولی که کیفیت آن بدون نیاز به تبلیغ و هیاهو قابل تشخیص است.

این فعال قرآنی تأکید کرد: در فعالیت های قرآنی نیز باید به همین سمت حرکت کنیم. به جای آنکه صرفاً درباره تعداد برنامه ها، میزان تولید محتوا، تعداد مخاطبان و گستردگی فعالیت ها گزارش بدهیم، باید محصول واقعی و اثر اجتماعی کار خود را نشان دهیم.

شورای سیاست گذاری باید از ظرفیت صاحب نظران متنوع استفاده کند

یاراحمدی در پایان، با تأکید بر ضرورت بازنگری در ساختار سیاست گذاری نهضت ملی «زندگی با آیه ها» اظهار کرد: شورای سیاست گذاری این نهضت باید با دعوت از صاحب نظران، مشاوران و افراد دارای دیدگاه های متنوع، در طراحی و اجرای این طرح بازنگری کند. باید از خود بپرسیم تا چه اندازه با مردم گفت و گو کرده ایم، آیا صدای گروه های مختلف اجتماعی را شنیده ایم و توانسته ایم با افرادی که خارج از دایره متعارف فعالیت های قرآنی قرار دارند، ارتباط برقرار کنیم؟

وی افزود: حتی باید سطح گفت وگوی اجتماعی خود را به محیط های خارج از کشور نیز گسترش دهیم و بررسی کنیم که در فضا های اجتماعی و فرهنگی دیگر جوامع، چگونه می توان درباره قرآن و ظرفیت های آن گفت و گو کرد.

این پیشکسوت قرآنی در جمع بندی سخنان خود خاطرنشان کرد: هرچه بتوانیم از نگاه نخست مدیریتی، یعنی اثبات موفقیت از طریق گزارش ها و آمار های ظاهری، فاصله بگیریم و به نگاه دوم، یعنی سنجش دستاورد ها و اثربخشی واقعی در میدان، نزدیک شویم، امکان موفقیت نهضت ملی «زندگی با آیه ها» بیشتر خواهد شد.

انتهای پیام